banner18

banner19

20.02.2021, 13:16

Türkiye’de Anayasa Hareketleri-2

II-Anayasaların Tarihi Gelişimi

Toplumsal örgütlenmenin siyasî ve idarî modelleri 2500 yıl önce şekillenmeye başlayıp, egemenin otoritesinin tartışılmadığı “Mülk Devleti” ve iradeye dayalı ilâhi gücü temsil eden “Polis Devleti” aşamalarından geçtikten sonra ulaştığı en ileri düzey, çoğulcu ve demokratik “Hukuk Devleti” oldu. Bu düzeye, toplumlar kendilerini yöneten otoritenin keyfi tutumları ile mücadele ederek geldi. Antik Çağdan itibaren toplumu şekillendiren yazılı ve yazısız(töre) kanunlar; Çin, Hint, Mezopotamya, Mısır, Anadolu, Grek, Roma, Türk, İslâm, Batı Medeniyetlerinde hep karşımıza çıkar. Hammurabi, Hitit, Grek, Roma(12 Levha ve Justinianus Codex), Türk Töresi, İslâm(Medine Sözleşmesi ve Fıkıh) Kanunları incelendiğinde, -kısastan yaptırıma dönüşen cezalar dışında- günümüzdekilerden pek farklı olmadığı görülür. İnsanlık asırlar boyu deneme, sınama yoluyla geliştirdiği modellerle “Hukuk Devleti” fikir ve sistemine ulaştı.

Türk-İslâm Dünyasında Kurultay, Meşveret, Divan ve Şer’i Kanunların egemen olduğu dönemde, Batı daha “Mülk Devleti” özelliğine sahipti.

İngiltere’de 1215’te kabul edilen Magna Carta- Libertatum ile “Kral”ın yetkileri sınırlandırıldıysa da, bir süre sonra tekrar mutlak monarşi devrine dönüldü. Ancak haklarını alma yolunu öğrenen toplum yılmayıp, arada kabul edilen bildirgelerle kamu özgürlüklerinde önemli kazanımlar elde edilerek otoritenin sınırlanmasını sağladı. Parlamentonun haklarına kralın saygı göstermesini sağlayan bu bildirgeler, kamu özgürlüklerini de garanti altına aldı. Bu belgeler, kesin bir ideolojiye rastlanmayan somut metinlerdir. İngiliz yurttaşının bütün kurumlar karşısında korunmasını amaçlayan bildirgeler, ideolojik özelliklerden yoksun olduğundan, dış etkileri olmadı. Toplum baskısıyla yerleşen bu sistem; XVIII.asırda temsili (seçim)-çok partili rejim, iki meclis sistemi, bölgesel yönetim, yasama-yürütme organları arasındaki dengeyi kurmaya çalışan Meşruti Hükûmet sistemi ile “Hukuk Devleti” niteliklerini kazandı.

Fransa’da Anayasal hareket, İngiltere’den farklı gelişti. 1789 İhtilâli’nden önce Fransa’da mutlak krallık bir baskı yönetimi olarak sürerken, insanların güvenliği bile kralın arzusuna bağlıydı. Buna rağmen J.J. Rouseau, Montesquieu, Volteire gibi aydınlanmacı düşünürlerin etkisiyle ülkede özgürlük düşüncesi kök salmaya başladı. 1789 İhtilâli’nden sonra Kurucu Meclis tarafından açıklanan “İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi” iktidarın gücünü sınırlandırma ve kamu özgürlükleri belirleme açısından salt Fransa’yı değil, genelde insanlığa seslenmesi ve özgürlükleri belirlemesiyle tüm Dünyayı hukukî ve siyasî yönlerden etkiledi. Justinianus Codex’lerini örnek alan Fransız yasaları bu özellikleriyle modern Batı Hukuku’na temel oluşturdu.

Almanya’nın polis devletinden hukuk devletine geçişi ise Fransa’daki gelişmelerin etkisiyle sessizce oldu. Fransız Anayasası’nın ilkeleri XIX. asır başlarından itibaren komşu bölgelerden başlayarak bütün Alman ülkelerinde kabul edilmeye başlandı. Almanya’da, hükümdarlık kurumu tamamen çökmeyip, devletin bütün gücü Devlet Başkanı Prensin kişiliğinde toplu halde kaldı, ancak halka ve diğer organlara verilen birtakım hak ve ayrıcalıklarla kendini sınırladı.

Hukuk devletinin son şekli ABD’lerinde ortaya çıktı. ABD daha çok İngiltere’ye benzemekle birlikte, halkın hak ve özgürlüklerini almak için karşılarında yüzyıllar boyunca katılaşmış ve oturmuş bir egemen güç bulunmuyordu. Amerikalılar egemenlik hakkını; İngilizlere karşı savaşıp, bağımsızlıklarıyla birlikte elde ettiler. ABD’nin 4 Temmuz 1776 tarihli Bağımsızlık Bildirisi ile kişilerin hak ve özgürlüklerini tanımakla kalmayıp, kutsal sayan hukuk devleti sistemini kuruluşundan itibaren kabul ettiği görülse de, gerçek anlamda tüm halka yansıması uzun mücadelelerden sonra 1960’ta siyahların eşit oy kullanmasıyla gerçekleşti. Demokrasiye sahip ülkelerde sık sık anayasa değişikliği yapılırken; ABD’nde 1787 tarihli ilk anayasa çağa uygun düzenlemelerle halâ yürürlüktedir. İngiltere Anayasası da ilk haline eklemeler yapılarak uygulandığı halde, Fransa Anayasası 16 kez değiştirildi.

*

Yorumlar (6)
Selim uçar 2 ay önce
Tebrikler kaleminize sağlık
Sabahattin YÜCESOY 2 ay önce
Tebrikler yorum kapsamlı olarak
Makalele yazarına iletilmiştir
Seyfeddin Yılmaz 2 ay önce
Emeğinize, yüreğinize, kaleminize sağlık; Ayten hanım.
Adnan Gülerman 2 ay önce
Çokgüzelbir incelme, araştırma yazısı olmuş. Kaleminize sağlık, kutlarım
Havva Çalkar 2 ay önce
Kaleminize sağlık Hocam.
MÜCELLÂ çelik 2 ay önce
ARAŞTIRMALARINIZ BİZLERE VE GENÇ NESLİMİZE IŞIK OLMASI
DİLEĞİYLE HOCAM.VAROLUN
21
açık
Namaz Vakti 18 Nisan 2021
İmsak 04:58
Güneş 06:26
Öğle 13:16
İkindi 16:58
Akşam 19:56
Yatsı 21:18
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 33 71
2. Fenerbahçe 33 66
3. Galatasaray 33 65
4. Trabzonspor 34 59
5. Alanyaspor 34 52
6. Hatayspor 33 50
7. Gaziantep FK 32 50
8. Sivasspor 33 50
9. Karagümrük 33 49
10. Göztepe 34 46
11. Antalyaspor 34 42
12. Konyaspor 33 41
13. Rizespor 33 39
14. Malatyaspor 33 37
15. Ankaragücü 33 37
16. Kasımpaşa 33 36
17. Kayserispor 33 34
18. Başakşehir 32 33
19. Erzurumspor 34 31
20. Gençlerbirliği 33 31
21. Denizlispor 33 26
Takımlar O P
1. Giresunspor 31 63
2. Adana Demirspor 31 61
3. Samsunspor 30 58
4. Altay 30 54
5. İstanbulspor 30 54
6. Altınordu 30 52
7. Ankara Keçiörengücü 31 49
8. Tuzlaspor 31 47
9. Ümraniye 30 44
10. Bursaspor 30 43
11. Bandırmaspor 30 39
12. Boluspor 30 35
13. Adanaspor 30 34
14. Balıkesirspor 30 32
15. Menemenspor 30 31
16. Akhisar Bld.Spor 30 25
17. Ankaraspor 30 23
18. Eskişehirspor 30 8
Takımlar O P
1. Man City 32 74
2. M. United 31 63
3. Leicester City 31 56
4. West Ham 32 55
5. Chelsea 31 54
6. Liverpool 31 52
7. Tottenham 32 50
8. Everton 31 49
9. Arsenal 31 45
10. Leeds United 31 45
11. Aston Villa 30 44
12. Wolverhampton 31 38
13. Crystal Palace 31 38
14. Southampton 31 36
15. Newcastle 32 35
16. Brighton 31 33
17. Burnley 31 33
18. Fulham 32 26
19. West Bromwich 31 24
20. Sheffield United 31 14
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 30 67
2. Real Madrid 30 66
3. Barcelona 30 65
4. Sevilla 30 61
5. Real Sociedad 30 47
6. Real Betis 30 47
7. Villarreal 30 46
8. Granada 30 39
9. Levante 30 38
10. Celta de Vigo 30 37
11. Athletic Bilbao 30 37
12. Cádiz 30 35
13. Valencia 30 34
14. Osasuna 30 34
15. Getafe 30 30
16. Huesca 30 27
17. Real Valladolid 30 27
18. Elche 30 26
19. Deportivo Alaves 30 24
20. Eibar 30 23