A-IX.TDT SEMERKANT ZİRVESİ ARDINDAN

     11 Kasım 2022 tarihinde Özbekistan’ın kadim şehri mavi mücevher Semerkant’ta Türk Devletleri Teşkilatı(TDT), IX.Liderler Zirvesi toplandı. Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev’in ev sahipliğinde düzenlenen zirveye Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım-Cömert Tokayev, Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sadır Caparov, Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Türkmenistan Eski Devlet Başkanı ve Türkmenistan Ulusal Konseyi Halk Maslahatı Başkanı Gurbanguly Berdimuhamedov ve Macaristan Başbakanı Viktor Orban katıldı.(AA.12.XI.2022)

     “Ortak Kalkınma ve Refaha Doğru” temasıyla gerçekleşen zirve, alınan kararlar ve liderlerin verdiği mesajlar bakımından büyük önem arz etmektedir.  Zirvede görev süresi dolan TDT Genel Sekreteri Baghdad Amreyev, 10 Kasım 2022 tarihinde yayınlanan “Daha Güçlü, Bütünleşmiş ve Birleşmiş Türk Dünyasına Doğru” başlıklı makalesinde gerek Semerkant Zirvesi’nin ruhuna gerekse de teşkilatın vizyonuna uygun bir biçimde Türk Dünyası’ndaki bütünleşme çabalarını şu ifadeyle ortaya koydu:“Ortak kültürel zenginliğin, değerlerin, ilkelerin ve çıkarların desteklenmesi, Türk işbirliğinin merkezinde yer almaktadır. Türk devletleri bu ortak yönleriyle birbirine kenetlenmeli ve bunun üzerinde öğrenip büyümelidir.”(Başaran,www.ankasam.org 12.11.2022)

    TDT,ortak kültürel zenginliğin, değerlerin, ilkelerin ve müşterek çıkarların desteklenmesine dayanan bir işbirliğini ortaya koyarak, aldığı kararlarla istikrarsızlıklarla anılmak istenen bölgenin barış yapıcı aktörü olduğunu net bir şekilde gözler önüne sererek,  tüm dünyanın dikkatini çekti.

     Ev sahibi Mirziyoyev, “Yeni Ekonomik Fırsatlar Bölgesi” oluşturmayı önererek, devletlerin karşılıklı çıkarlara öncelik veren ve “kazan-kazan” mantığıyla işleyen yaklaşımlarını derinleştirecekleri mesajını vererek, ekonomik entegrasyonun hız kazanacağına işaret etti. Kardeş Liderler ile önerileri şöyle:

*Ulaşım: Trans-Hazar Uluslararası Koridoru’nun daha işlek hale getirilmesi için ciddi adımların atılması gerektiğini vurgulayıp, TDT’nin yalnızca bölgesel değil; küresel işbirliğine önem verdiğini vurguladı. Bu söylem TDT’nin bloklar değil; işbirliği köprüleri inşa eden bir konumda olduğunu gösterir. Dolayısıyla Rusya-Ukrayna Savaşı nedeniyle tıkanan Kuzey Koridoru yerine Trans-Hazar Uluslararası Koridoru’nu; yani Orta Ulaştırma Koridoru’nu merkeze alan ve Çin ile Avrupa’yı Orta Asya-Hazar Denizi-Kafkasya güzergâhı üzerinden bağlayan projelerin ağırlık kazanacağı anlaşılır.

*Gıda: Küresel düzeyde yaşanmakta olan gıda krizine dikkat çekilerek “Türk Tarım Forumu”nun önemine vurgu yapıldı. Türk Dünyası’nın krizler karşısında küresel düzeyde yapıcı bir aktör olduğunu ortaya koyarcasına, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’yle (FAO) kapsamlı bir ortaklık kurulması önerisinde de bulunuldu. FAO ile geliştirilecek işbirliğiyle Türk devletleri tarımda da önemli ilerlemeler kat edecektir.(www.trtavaz.com.tr,11.11.2022)

*Türk Dünyası:    Aliyev de Türk Dünyası’nın 200 milyondan fazla insanın yaşadığı geniş bir coğrafyayı kapsadığını, büyük ekonomik potansiyele, enerji kaynaklarına ve ulaşım hatlarına sahip olduğunu vurgulayıp; TDT’nın işbirliği potansiyelini hatırlattı.  TDT üyesi ülkelerin dışında yaşayan soydaşlarımızın hak, güvenlik ve millî kimliklerinin korunması, asimile olmamaları konularına, artık teşkilat bünyesinde her zaman önem verilmesinin zamanının geldiğini belirterek; TDT’nin gönül coğrafyasının üye devletlerin sınırlarından çok daha geniş olduğu mesajını verdi.

 *Kültür:   Tokayev ise entegrasyonun kültürel boyutuna değinerek, Türk devletleri arasında birleşik eğitim sistemi oluşturulması önerisinde bulundu: “Ülkelerimizin yüksek eğitim kurumları arasında birleşik eğitim sistemini oluşturmak gerek. Gençlerimizin Türk dillerini öğrenmeleri ve kardeş halkların tarihini, kültürünü tanımalarını sağlamak için 2023 senesinde Türk devletlerinin birleşik üniversiteler ağının kurulması yönündeki konunun değerlendirilmesini öneriyorum.

*Güç Birliği:    Caparov, Kırgızistan’ın Türk Dünyası’nın ayrılmaz bir parçası olduğunu vurgulayıp, Trans-Hazar Uluslararası Koridoru’na atıfta bulunarak Çin-Kırgızistan-Özbekistan Demiryolu Projesi’ni hatırlattı. Bölgesel, bölgeler arası ve küresel ticarette işbirliğinin önemini  “Güç birliktedir” diyerek, özce vurguladı.(Sabah,11-12.11.2022,s.15,10)

 *Barış yapıcı: Erdoğan ise konuşmasında Ukrayna Savaşı kapsamında küresel istikrarsızlıklara ve sorunlara dikkat çekerek, Türk Dünyası’nın barış yapıcı rolünü ön plana çıkardı. TDT’nin tam teşekküllü uluslararası örgüte dönüşme yolunda attığı adımlara ithafen “Teşkilatımızın uluslararası mecrada görünürlüğünü arttırmamız önem arz ediyor.” dedi. Erdoğan, ekonomik entegrasyonun geliştirilmesi noktasında da “Ortak Yatırım Fonu” ihtiyacına dikkat çekti. Öneri kabul edilerek Fon Başkanlığına Baghdad Amreyev seçildi. 4 Kasım 2022 tarihinde Türk Devletleri Banka Birlikleri Konseyi’nin kurulması ekonomik entegrasyonun hız kazanacağına işaret eder.( www.tccb.gov.tr,11.11.2022)

    TDT’nin, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunun 100. Yılını taçlandıran “Türkiye Yüzyılı”na denk gelecek şekilde 2023 yılını “Türk Medeniyetinin Yükseliş Yılı” ilan etmesi de birlik devletleri arasındaki dayanışma ruhunu açıkça ortaya koyarken; Erdoğan’a Türk Dünyası entegrasyon süreçlerine olan yapıcı katkıları nedeniyle, ezeli ve ebedi kardeşliğin sembolü “Türk Dünyası İmam Buhari Âli Nişanı”nın verilmesi, dayanışmada Lidere verilen önem ve vefayı göz önüne serdi.(Sabah,11.11.2022,s.15)

    Gözlemci  Türkmenistan’ın “TDT Aksakalı” olarak görev yapan eski Devlet Başkanı ve mevcut Ulusal Konseyi Halk Maslahatı Başkanı Berdimuhamedov da işbirliğinin karşılıklı çıkarları önceleyen yapıcı boyutlarına odaklanılması gerektiğini ifade ederek şunları söyledi: “Stratejik misyonumuzun bir parçası olarak bu organizasyonun ticaret, enerji, ulaşım, çevre, kültür ve insani alanlardaki olanaklarının artırılmasına katkıda bulunuyoruz. Türkmenistan’ın ulaştırma ve enerji sektörlerini TDT’nin öncelikli yönlerinden biri olarak görüyorum.” Berdimuhamedov’a Türk Dünyası’na olan hizmetlerinden ötürü “Türk Dünyası İmam Buhari Âli Nişanı”  takdim edildi. (www.trtavaz.com.tr,11.11.2022) 

    Gözlemci üye olan Macaristan adına konuşan Başbakan Orban ise küresel enerji krizi bağlamında Trans-Hazar Ulaştırma Koridoru’nun en rasyonel yol olduğunu belirtip, ülkesinin TDT’nin çalışmalarını desteklediğini ve önümüzdeki on yılda Türk vizyonunun başarıyla uygulanabilmesi için çalışacağını vurgulayarak,  TDT’ye olan inancını dile getirdi. (www.ahaber.com.tr.11.11.2022)

    Öte yandan zirvede alınan en kritik kararlardan birinin Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin (KKTC) gözlemci üyeliğinin onaylanması olduğu belirtilmelidir. Çünkü bu karar, Karabağ Sorunu’ndan sonra Kıbrıs Meselesi’nin de Türk Dünyası’nın ortak meselesi olarak kabul edildiğini gözler önüne sermektedir. Aynı zamanda karar, TDT’nin genişleme ve büyüme eğiliminde olduğunu ve diğer aktörler tarafından bir cazibe merkezi şeklinde değerlendirildiğini göstermektedir.( www.aa.com.tr,11.12.022)

    Semerkant Zirvesi’nin sonuç bildirgesinde yer alan “2022-2026 TDT Strateji Belgesi”nin kabul edilmesi, 2040 Vizyon Belgesi’ne ilişkin ilk yol haritasını şekillendirdi. Kazakistan'ın, Türk devletleri arasındaki ekonomik işbirliği ve bağlantıyı güçlendirmek amacıyla Türkistan'da Türk devletleri için "TURANSEZ" özel ekonomik bölgesini kurma davetini destekledikleri belirtildi. Üye ülkelerin, Zenzegur Koridoru'nun en yakın zamanda açılması, "Bakü-Tiflis-Kars" demir yolu hattının kapasitesinin arttırılması, Avrupa ile Asya arasındaki ulaşım hatlarının iyileştirilmesine katkıda bulunan, "Özbekistan-Kırgızistan-Çin" ve "Tirmiz- Mezar-ı Şerif-Kabil-Peşaver" demir yolu hatlarının inşası için çabaları destekledikleri  belirtildi. Bölgesel barış ve güvenlik ortamının sürdürülebilmesi ve istikrarın sağlanması çabası, Kırgızistan ile Tacikistan arasındaki sınır sorunlarının barışçıl yollarla çözülmesini sağlarken; Afganistan’da kapsayıcı hükümet kurulması çağrısı yapıldı. Ekonomi ve enerji temelli işbirliklerini yoğunlaştırma, “Basitleştirilmiş Gümrük Koridoru”  çabasının yanı sıra; ayrılıkçılık, aşırılıkçılık ve terörizmle mücadele kapsamında uluslararası örgütlerde işbirliği yapma iradesinin de metne yansıtılması entegrasyonun güvenlik boyutunda da ilerleyeceği anlamını taşımaktadır. Kuşkusuz bu durum, gerek arabuluculuk diplomasisine ağırlık veren barış yapıcı rolü, gerekse de krizler karşısındaki ön alıcı diplomasi anlayışı nedeniyle TDT’nin Afgan Sorunu başta olmak üzere bölgesel güvenliği ilgilendiren meselelerde daha çok inisiyatif alacağı anlamına gelmektedir. (www.turkkon.org,12.11.2022)

     Sonuç olarak IX.TDT Semerkant Zirvesi, Türk Dünyası entegrasyon süreçlerine hız kazandırırken; istikrarsızlık ve krizlerle kaosa sürüklenmek istenen dünyanın barış yapıcı aktörü olarak Asya ile Avrupa arasındaki bağlantıyı güçlendirme ve krizler karşısında diyaloğu barışın teminatı olarak gören yaklaşımını dünyanın gözü önüne serdi.

     TDT’nın 2023 yılında Kazakistan’da düzenlenecek 2.Türk Üniversite Spor Oyunları ve Devlet Başkanları Zirvesi’netam teşekküllü uluslararası örgüt olarak katılması dileğimiz. Yolları açık, birlik ruhu daim olsun.

 

B-TÜRK DEVLETLERİ BİRLİĞİ’NE GÖKTÜRK ANAYASASI YAKIŞIR

    Göktürk Devleti’nin Anayasası, İslâmiyeti kabulden önce, Moğolistan-Orhun’da Bilge Kağan anıtına 735 yılında yazılmıştır. İçeriği ile Kur’an-ı Kerim arasındaki benzerlik, Türkler’in neden İslâmiyeti topluca benimsediklerini açıklar.

1. Tengri (Allah) tektir.

2. Her kim ki Tengri'den kut almak(nimetlenmek) dilerse, başkasına yakarmasın.

3. Bir İl, bir Kağan, bir Tengri(Tanrı)

4. Bir kına iki kılıç girmez. Bir hatun iki er alamaz ve bir budunda(Ulus-Millet) iki töre olmaz. Töre tektir. Töre kesin ve keskindir. Kim ki töreye uya kutlanır. Kim ki töreye kıya katlanır

5. Kimse töreden üstün değildir. Töre, dirlik ve birlik için vardır.

6. Bir çoban, sürüsünden; bir er, ailesinden, bir Kağan da budunundan sorulur.

7. Her er, eşine, atına, pusatına sahip çıkacak.

8. Ana babaya ve ataya tazim durulacak.

9. Hısımına(akraba) sarılacak, komşusunu gözetecek.

10. Er kişi yalan söylemeyecek.

11. Mal çalan, mülk çalan misliyle ödeyecek. Hesabı ya malıyla ya canıyla sorulacak.

12. Kim ki bir ırza musallat olursa, canından olacak.

13. Her kim olursa olsun haksız, aldatıcı iş tutarsa hesabı hemen sorulacak.

14. Cenkten beri duran ya da kaçan tamuya(cehennem) uçacak(Boynu vurulacak).

15. Aman dileyene kılıç vurulmayacak, sığınana arka dönülmeyecek.

16. Baş kaldıranın başı alınacak, hak isteyenin hakkı verilecek.

17. Kimse kimseye üstünlük taslamayacak. Ne ak etin karadan, ne karanın kızıldan, ne kızılın sarıdan farkı olmayacak.

18. Kin ve gururdan uzak olunacak.

19. Mazluma merhamet, zalime azap duyulacak.

20. Zayıfa, yaralıya, çocuğa ve kadına el kaldırılmayacak.

21. Kızı isteyen kağan da olsa, bey de olsa kız istediğine verilecek.

22. Gereksiz yere ağaç kesmeyeceksin, suyu kirletmeyeceksin.

23. Bilmeyip de bildim demeyeceksin, bilene danışacaksın.

24. Bugünün işini yarına bırakmayacaksın.

25. Kusur görmeyecek, kusur aramayacaksın.

26. Güçlüyken affet, zayıfken sabret.

27. Yazgına(kaderine) asi olma.

28. Yaptığın iyiliği unut, yapılan iyiliği unutma.

29. Herkes adaletle iş görecek.

30. Her ne edersen et, yargılanacağını her daim akılda tut.

31. Milletine yaban kalma. İpeğin iyisine, sözün güzeline kanma, onlara boyanma.

32. Kağan odur ki adaleti üstün tutsun, töreyi yaşatsın. Töre yok olursa İl yok olur. İl olmazsa budun kul olur.

33. Ey Türk Oğuz beyleri, ey milletim işitin... !!!

“ Üstte mavi gök çökmedikçe, altta yağız yer delinmedikçe senin ilini ve töreni kimse bozamaz.”

    Türk’ün Anayasası bu sözlerle bitiyor. Töremize yabancı anayasalar yerine, bu maddelerin TDT Anayasası olarak, her ülkenin Anayasa!sına giriş olarak eklenmesi ezeli ve ebedi kardeşlik ruhunu ebed müddet canlı tutacaktır. (Mehmet Yazıcı: Milli Bekamız,Dil-Din, Morena Yayıevi,Konya-2022,s.9-10)